Meteoriet inslag?

Lange tijd tastte men in het duister over de ontstaansgeschiedenis van de meertjes in Friesland en Drenthe. De eerste verklaring stamt uit 1890, toen een zekere Loiré beweerde dat de meertjes zijn ontstaan door 'het neerstortende water van het groote inlandijs'. Een volgende theorie benoemde de meertjes tot doodijsgaten. Deze ontstaan als achtergebleven stukken gletsjerijs smelten en wegzakken in de ondooiende bodem. 1954 opperde de directeur van het net opgerichte International Trainigscentre for Aereal Survey op grond van de bestudering van luchtfoto's dat de meertjes wel eens gevormd konden zijn door inslagen van meteorieten. Tegenwoordig wordt aangenomen dat een deel van de meertjes is ontstaan door winderosie, maar het overgrote deel wordt gezien als zogenoemde pingoruïnes.

Een heuvel die groeit

Pingo is Inuit voor 'heuvel die groeit'. Pingo's ontstaan in gebieden waar de bodem permanent bevroren is, zoals in Nederland tijdens de laatste ijstijd het geval was. In de zomer ontdooit alleen de bovenste paar meter van de bodem, de zogenoemde opdooilaag. Als het grondwater onder de permanent bevroren laag onder druk komt te staan kan het door openingen omhoog worden gestuwd. Als het water vervolgens in de permafrostlaag bevriest en uitzet vormt zich een ijslens die de bovenliggende bodem omhoog drukt waarbij een heuvel wordt gevormd. Door het steiler worden van de hellingen en seizoenaal opsmelten van de bodem glijdt de bedekkende bodemlaag langzaam steeds verder van de hellingen naar beneden om daar een ringwal te vormen. Als de ijslens langzaam aangroeit en de bedekkende bodem alsmaar dunner wordt komt er een moment waarop de ijslens uit zijn jasje knapt. Er ontstaan scheuren in de bovenliggende bodem en er vormt zich een krater. De ijslens wordt nu blootgesteld aan het zonlicht en zal op den duur gaan smelten. Uiteindelijk blijft van de heuvel een cirkelvormig meertje over dat omgeven is door een ringwal.

Het Mekelermeer

Pingo's komen tegenwoordig nog voor in Canada, China, Alaska, Groenland en Siberië en kunnen tot wel 50 meter hoog worden.  De pingo waaruit het Mekelermeer is ontstaan was waarschijnlijk 20 tot 25 meter hoog. Je moet vanaf de pingo een prachtig uitzicht hebben gehad over de omgeving waarin meerdere pingo's en pingoruïnes lagen. Het Mekelermeer is een van de diepste pingoruïnes van Nederland. De huidige waterdiepte is in het midden zes meter, maar onder de waterbodem ligt nog zes meter meerafzetting. De totale diepte was dus ooit twaalf meter. Doordat het meer oorspronkelijk zo diep was en de opvulling met sediment heel langzaam gaat, is het meer altijd te diep gebleven voor veenvorming. Bij veel van de andere pingoruïnes is dat wel gebeurt. Omdat het Mekelermeer dus nooit is uitgeveend of uitgebaggerd, is het meersediment onverstoord gebleven. Deze sedimenten zijn sinds het ontstaan van het meer, ongeveer 10.000 jaar geleden, continue afgezet en bevatten dus een doorgaand geologisch archief van onder andere plantenresten. Onderzoek van het sediment geeft ons veel informatie over het verloop van het klimaat en over veranderingen in waterstand en vegetatie als gevolg van menselijke ingrepen.

Niet ongeschonden

In de loop van de geschiedenis is er van alles met het Mekelermeer gebeurt. In 1929 was de zomer uitermate droog. Water uit het Mekelermeer werd gebruikt om een nabijgelegen kanaal van water te voorzien, waardoor de oevers van het meer plaatselijk instortten. Daarnaast zijn ook delen van de oevers vergraven of opgehoogd. Toch blijft het Mekelermeer een indrukwekkend monument uit de laatste ijstijd, en getuige van voormalige 'eeuwig bevroren bodems' of permafrost.

Zie ook: Gletsjerkuil, het Uddelermeer, de Duurwoudersheide